Πανηγυρικός λόγος για την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940

 

Πανηγυρικός λόγος για την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 από την εκπαιδευτικό του 9ου Δημοτικού Σχολείου Κιλκίς Βασιλική Αντωνιάδου.

Τετάρτη 28 Οκτωβρίου 2026 - 86η επέτειος του «ΟΧΙ»

Σεβαστοί Πατέρες,

Αξιότιμοι εκπρόσωποι των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών,

Αγαπητοί εκπαιδευτικοί, μαθητές και μαθήτριες,

Κυρίες και κύριοι,

Σήμερα, 28 Οκτωβρίου 2026, συμπληρώνονται 86 χρόνια από μία από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ογδόντα έξι χρόνια από εκείνο το φθινοπωρινό ξημέρωμα του 1940, όταν ένας μικρός λαός κλήθηκε να αντιμετωπίσει μια μεγάλη ιστορική πρόκληση και επέλεξε να υπερασπιστεί την ελευθερία, την ανεξαρτησία και την αξιοπρέπειά του.

Συγκεντρωθήκαμε σήμερα στον ιερό αυτό χώρο για να τιμήσουμε την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, να αποδώσουμε τον οφειλόμενο φόρο τιμής σε όσους αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν για την πατρίδα και, κυρίως, να αναλογιστούμε τι σημαίνει για εμάς, στον σημερινό κόσμο, το ιστορικό εκείνο «ΟΧΙ».

Γιατί οι εθνικές επέτειοι δεν είναι απλώς ημερομηνίες στο ημερολόγιο. Δεν αποτελούν μόνο ευκαιρίες για παρελάσεις, πανηγυρικούς λόγους και επίσημες τελετές. Είναι στιγμές συλλογικής μνήμης και αυτογνωσίας. Μας καλούν να στρέψουμε το βλέμμα στο παρελθόν, όχι για να παραμείνουμε εγκλωβισμένοι σε αυτό, αλλά για να αντλήσουμε διδάγματα που θα μας βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε με ευθύνη το παρόν και να διαμορφώσουμε ένα καλύτερο μέλλον.

Η 28η Οκτωβρίου του 1940 υπήρξε μια τέτοια καθοριστική στιγμή.

Η Ευρώπη βρισκόταν ήδη στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο φασισμός και ο ναζισμός είχαν επιβάλει σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου τη βία, τον αυταρχισμό και την καταπάτηση της ελευθερίας των λαών. Ισχυρά κράτη είχαν υποκύψει στη στρατιωτική υπεροχή των δυνάμεων του Άξονα, ενώ ο φόβος και η αβεβαιότητα κυριαρχούσαν παντού.

Μέσα σε αυτό το σκοτεινό διεθνές περιβάλλον, η Ελλάδα προσπαθούσε να διατηρήσει την ουδετερότητά της. Οι προκλήσεις, όμως, διαδέχονταν η μία την άλλη. Η κορύφωσή τους ήρθε στις 15 Αυγούστου 1940, όταν το ελληνικό καταδρομικό «Έλλη» τορπιλίστηκε από ιταλικό υποβρύχιο στο λιμάνι της Τήνου, την ημέρα της μεγάλης γιορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, η απειλή μετατράπηκε σε ανοιχτή επιθετικότητα.

Στις τρεις περίπου τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επισκέφθηκε τον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας, Ιωάννη Μεταξά, και του επέδωσε τελεσίγραφο της φασιστικής κυβέρνησης του ΜπενίτοΜουσολίνι. Η Ιταλία απαιτούσε να επιτραπεί στα στρατεύματά της να εισέλθουν στην ελληνική επικράτεια και να καταλάβουν στρατηγικές θέσεις.

Στην πραγματικότητα, απαιτούσε την παραχώρηση της εθνικής κυριαρχίας.

Η ελληνική απάντηση υπήρξε αρνητική. Η ιστορική φράση του Μεταξά, «Alors, c'est la guerre» —«Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»— συμπυκνώθηκε στη συλλογική μνήμη σε μία μόνο λέξη: «ΟΧΙ».

Μια λέξη μικρή, αλλά με τεράστιο ιστορικό βάρος.

Ένα «ΟΧΙ» που δεν αποτέλεσε απλώς την απάντηση μιας κυβέρνησης σε ένα διπλωματικό τελεσίγραφο. Έγινε η έκφραση της αποφασιστικότητας ενός ολόκληρου λαού να μην αποδεχθεί την υποταγή.

Λίγες ώρες αργότερα, στις πέντε και μισή το πρωί, τα ιταλικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Ελλάδα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

Και τότε άρχισε να γράφεται μία από τις πιο λαμπρές, αλλά και πιο οδυνηρές, σελίδες της σύγχρονης ιστορίας μας.

Οι Έλληνες στρατιώτες κλήθηκαν να πολεμήσουν κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Απέναντί τους είχαν έναν αντίπαλο αριθμητικά και υλικά ισχυρότερο, με σημαντικά μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνατότητες. Μπροστά τους απλώνονταν τα δύσβατα βουνά της Ηπείρου και της Πίνδου. Και σύντομα θα αντιμετώπιζαν το χιόνι, το διαπεραστικό κρύο, τις κακουχίες, την εξάντληση και τον θάνατο.

Ωστόσο, εκείνοι οι άνθρωποι δεν υποχώρησαν μπροστά στο μέγεθος της δοκιμασίας.

Στο Καλπάκι, στην Πίνδο και σε ολόκληρη την ελληνοαλβανική μεθόριο, οι ελληνικές δυνάμεις αντιστάθηκαν με αποφασιστικότητα. Η αρχική ιταλική επίθεση αποκρούστηκε και ο ελληνικός στρατός πέρασε στην αντεπίθεση, προελαύνοντας στα βουνά της Βόρειας Ηπείρου.

Η επιτυχία αυτή προκάλεσε θαυμασμό και αναπτέρωσε το ηθικό των λαών που αντιστέκονταν στις δυνάμεις του Άξονα.

Όμως, πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις ιστορικές νίκες υπήρχαν άνθρωποι.

Υπήρχε ο νέος στρατιώτης που άφησε το σπίτι του χωρίς να γνωρίζει αν θα επιστρέψει. Ο πατέρας που αποχαιρέτησε τα παιδιά του. Ο αγρότης που εγκατέλειψε το χωράφι του, ο εργάτης που άφησε την εργασία του, ο δάσκαλος που αποχωρίστηκε τους μαθητές του.

Άνθρωποι συνηθισμένοι, που βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά σε ασυνήθιστες απαιτήσεις.

Άνθρωποι με φόβους, αδυναμίες, ελπίδες και όνειρα. Άνθρωποι που αγαπούσαν τη ζωή και δεν επιδίωξαν τον πόλεμο, αλλά αναγκάστηκαν να αγωνιστούν για να προστατεύσουν όσα θεωρούσαν πολύτιμα.

Και δίπλα τους στάθηκαν οι γυναίκες της Πίνδου, που μετέφεραν τρόφιμα, πολεμοφόδια και εφόδια, πολλές φορές μέσα σε χιονοθύελλες, διασχίζοντας δύσβατα μονοπάτια και θέτοντας σε κίνδυνο την ίδια τους τη ζωή.

Στάθηκαν ακόμη οι νοσηλεύτριες, οι εθελοντές, οι οικογένειες και οι τοπικές κοινωνίες που στήριξαν με κάθε διαθέσιμο μέσο την πολεμική προσπάθεια.

Η εποποιία του 1940 δεν ήταν, επομένως, αποκλειστικά έργο των στρατιωτών στο μέτωπο. Ήταν μια συλλογική προσπάθεια, στην οποία συμμετείχε, με διαφορετικό τρόπο, ολόκληρη η ελληνική κοινωνία.

Και σε αυτήν ακριβώς τη συλλογικότητα βρίσκεται ένα από τα σπουδαιότερα μηνύματα της επετείου: ότι η δύναμη ενός λαού δεν μετριέται μόνο με τα υλικά μέσα που διαθέτει, αλλά και με την ικανότητά του να ενώνεται γύρω από κοινούς σκοπούς και αξίες.

Ασφαλώς, η ιστορική μνήμη οφείλει να είναι πλήρης και ειλικρινής. Η Ελλάδα του 1940 δεν ήταν μια κοινωνία χωρίς αντιθέσεις ούτε ένα κράτος με δημοκρατική διακυβέρνηση. Ζούσε υπό το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Ωστόσο, μπροστά στην ξένη εισβολή, η υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας αποτέλεσε κοινό σημείο αναφοράς για ανθρώπους με διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις και κοινωνικές καταβολές.

Αυτός ο διαχωρισμός έχει ιδιαίτερη σημασία. Η τιμή που αποδίδουμε σήμερα στο «ΟΧΙ» αφορά πρωτίστως την αντίσταση απέναντι στην επιθετικότητα και την υποδούλωση, τη θυσία των ανθρώπων που πολέμησαν και την αποφασιστικότητα της ελληνικής κοινωνίας να υπερασπιστεί την πατρίδα της.

Η ιστορία, άλλωστε, δεν χρειάζεται εξιδανικεύσεις για να μας συγκινήσει. Η πραγματική της δύναμη βρίσκεται στην αλήθεια.

Και η αλήθεια είναι ότι ο αγώνας του 1940 είχε βαρύ ανθρώπινο τίμημα.

Η ελληνική αντίσταση δεν τερματίστηκε με τις επιτυχίες στο αλβανικό μέτωπο. Τον Απρίλιο του 1941 ακολούθησε η γερμανική εισβολή και, στη συνέχεια, η Κατοχή. Η χώρα γνώρισε την πείνα, τις εκτελέσεις, τα ολοκαυτώματα, τις διώξεις και την καταστροφή. Χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ολόκληρες κοινότητες υπέφεραν, ενώ οι Έλληνες Εβραίοι υπέστησαν τον συστηματικό διωγμό και την εξόντωση από το ναζιστικό καθεστώς.

Και μέσα σε εκείνες τις δραματικές συνθήκες αναπτύχθηκε η Εθνική Αντίσταση, με τη συμμετοχή ανθρώπων από διαφορετικούς πολιτικούς και κοινωνικούς χώρους.

Γι' αυτό, όταν τιμούμε σήμερα την 28η Οκτωβρίου, δεν περιοριζόμαστε μόνο στην πρώτη ημέρα του πολέμου ή στις νίκες του μετώπου. Τιμούμε συνολικά τη δοκιμασία και την αντίσταση ενός λαού απέναντι στον φασισμό, τον ναζισμό, την κατοχή και την καταπίεση.

Τιμούμε όσους πολέμησαν, όσους αντιστάθηκαν, όσους βοήθησαν τους συνανθρώπους τους και όσους θυσίασαν τη ζωή τους για την ελευθερία.

Η σημερινή μας παρουσία στον ναό προσδίδει στον εορτασμό και μια ιδιαίτερη διάσταση.

Η ορθόδοξη πίστη αποτέλεσε για πολλούς Έλληνες εκείνης της εποχής πηγή ελπίδας και ψυχικής αντοχής. Στις δύσκολες στιγμές του πολέμου, η προσευχή και η επίκληση της Παναγίας συνόδευαν τους στρατιώτες και τις οικογένειές τους.

Κυρίες και κύριοι,

Ογδόντα έξι χρόνια μετά, οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που έζησαν εκείνα τα γεγονότα δεν βρίσκονται πια κοντά μας. Η απόσταση του χρόνου μεγαλώνει και η ιστορική μνήμη περνά ολοένα περισσότερο από τις προσωπικές μαρτυρίες στα βιβλία, στα ιστορικά αρχεία και στην εκπαίδευση.

Ωστόσο, τα ερωτήματα που αναδεικνύει η επέτειος παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρα.

Τι σημαίνει σήμερα ελευθερία; Τι σημαίνει πατριωτισμός; Ποια είναι η ευθύνη του καθενός μας απέναντι στην πατρίδα, τη δημοκρατία και την κοινωνία;

Οι απαντήσεις δεν αναζητούνται πλέον στα πεδία των μαχών, αλλά κυρίως στην καθημερινή μας στάση και συμπεριφορά.

Η ελευθερία δεν είναι ένα αγαθό που κατακτήθηκε οριστικά και μπορεί να θεωρείται δεδομένο. Χρειάζεται διαρκή προστασία μέσα από τον σεβασμό των δικαιωμάτων, τη δημοκρατική λειτουργία των θεσμών, την παιδεία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την υπεύθυνη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά.

Ο πατριωτισμός, από την άλλη πλευρά, δεν εξαντλείται σε μεγάλες διακηρύξεις ή σε εκδηλώσεις εθνικής υπερηφάνειας. Εκφράζεται με την ουσιαστική προσφορά στο κοινωνικό σύνολο, με την εντιμότητα, τη συνέπεια, τον σεβασμό στους νόμους και στους θεσμούς, τη φροντίδα για τον συνάνθρωπο και την υπευθυνότητα απέναντι στις επόμενες γενιές.

Πατριωτισμός σημαίνει να αγαπά κανείς την πατρίδα του και να εργάζεται για την πρόοδό της, χωρίς να υποτιμά την ιστορία, τον πολιτισμό και τα δικαιώματα άλλων λαών.

Σημαίνει να γνωρίζει ότι η εθνική αξιοπρέπεια δεν έρχεται σε αντίθεση με τον σεβασμό προς τους άλλους, αλλά μπορεί και πρέπει να συνυπάρχει με την ειρήνη, τη συνεργασία και την αλληλεγγύη.

Σήμερα, σε έναν κόσμο όπου εξακολουθούν να υπάρχουν πόλεμοι, συγκρούσεις, προσφυγιά, κοινωνικές ανισότητες και αμφισβήτηση θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων, το μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία.

Μας υπενθυμίζει ότι η επιβολή του ισχυρότερου δεν μπορεί να αποτελεί αποδεκτό κανόνα στις σχέσεις μεταξύ των λαών. Ότι η ανεξαρτησία, η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αποτελούν αξίες που πρέπει να προστατεύονται. Και ότι η ειρήνη δεν διασφαλίζεται μόνο με ευχές, αλλά με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο, διάλογο, συνεργασία και σταθερή προσήλωση στη δημοκρατία.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το μήνυμα αυτό για τη νέα γενιά.

Αγαπητοί μαθητές και μαθήτριες,

Εσείς έχετε την ευθύνη να παραλάβετε τη σκυτάλη της ιστορικής μνήμης και να τη μεταφέρετε στο μέλλον.

Δεν καλείστε να ζήσετε ξανά τις εμπειρίες των ανθρώπων του 1940. Ούτε θα ευχόταν κανείς να αντιμετωπίσετε τις ίδιες δοκιμασίες.

Καλείστε, όμως, να κατανοήσετε τις αξίες που ανέδειξε η στάση τους: το θάρρος, την αλληλεγγύη, την επιμονή, την υπευθυνότητα, την αξιοπρέπεια και την προσήλωση στην ελευθερία.

Να μάθετε την ιστορία του τόπου σας, όχι ως μια απλή παράθεση ημερομηνιών και γεγονότων, αλλά ως μια διαρκή προσπάθεια κατανόησης των ανθρώπινων επιλογών και των συνεπειών τους.

Να αναπτύξετε την κρίση σας, να αναζητάτε την αλήθεια, να αντιστέκεστε στην αδικία και στις διακρίσεις, να σέβεστε τη διαφορετική άποψη και να υπερασπίζεστε με επιχειρήματα και δημοκρατικό ήθος όσα θεωρείτε σωστά.

Γιατί η γνώση της ιστορίας αποκτά πραγματική αξία όταν συμβάλλει στη διαμόρφωση ελεύθερων, υπεύθυνων και ενεργών πολιτών.

Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο ουσιαστικά διδάγματα της επετείου: ότι το θάρρος δεν εκδηλώνεται μόνο στις μεγάλες ιστορικές στιγμές. Εκδηλώνεται και στις καθημερινές μας επιλογές, όταν χρειάζεται να υπερασπιστούμε το δίκαιο, να σταθούμε δίπλα σε κάποιον που έχει ανάγκη ή να αρνηθούμε να συμβιβαστούμε με την αδιαφορία και την αδικία.

Αγαπητοί συμπολίτες,

Η 28η Οκτωβρίου είναι ημέρα εθνικής υπερηφάνειας, αλλά και περισυλλογής.

Είναι ημέρα μνήμης και ευγνωμοσύνης.

Μας υπενθυμίζει ότι οι ελευθερίες που απολαμβάνουμε σήμερα δεν μας χαρίστηκαν χωρίς αγώνες και θυσίες. Ότι η ιστορία του τόπου μας περιλαμβάνει στιγμές μεγαλείου, αλλά και βαθιάς οδύνης. Και ότι έχουμε χρέος να διαφυλάξουμε όσα μας κληροδότησαν οι προηγούμενες γενιές, χωρίς να επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος.

Το ιστορικό «ΟΧΙ» του 1940 ήταν μια άρνηση απέναντι στην υποταγή. Ταυτόχρονα, όμως, υπήρξε μια μεγάλη κατάφαση στην ελευθερία, στην εθνική αξιοπρέπεια και στο δικαίωμα ενός λαού να καθορίζει ο ίδιος το μέλλον του.

Ας αποτελέσει, λοιπόν, η σημερινή επέτειος όχι μόνο αφορμή για να θυμηθούμε, αλλά και ευκαιρία να ανανεώσουμε τη δική μας δέσμευση στις αξίες αυτές.

Ας τιμήσουμε τους αγωνιστές του 1940 με σεβασμό στην ιστορική αλήθεια, με ενότητα, με δημοκρατική συνείδηση και με καθημερινή προσφορά στην πατρίδα.

Ας ευχηθούμε οι νέες γενιές να μη χρειαστεί ποτέ να υπερασπιστούν την ελευθερία τους με τα όπλα, αλλά να έχουν πάντοτε τη γνώση, το θάρρος και την αποφασιστικότητα να την προστατεύουν με ειρηνικά και δημοκρατικά μέσα.

Και ας κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη εκείνων που, στις δύσκολες ημέρες του 1940, απέδειξαν ότι ακόμη και μπροστά στις μεγαλύτερες αντιξοότητες, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η συλλογική αποφασιστικότητα μπορούν να γράψουν ιστορία.

Αιωνία η μνήμη όσων αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν για την ελευθερία της πατρίδας μας.

Ζήτω η 28η Οκτωβρίου 1940!

Ζήτω η Ελλάδα!