ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗ…

 

Του Μάνου Λαμπράκη

Θα έρθει καιρός που δεν θα τον προδώσει κανείς άλλος.

Θα τον προδώσουν οι ίδιες του οι λέξεις. Θα σταθεί μέσα στο οικοδόμημα που ο ίδιος θα έχει υψώσει, και θα το δει να αδειάζει από νόημα, όχι επειδή θα γκρεμιστεί από χέρια εχθρικά, αλλά επειδή θα πάψει να μπορεί να κατοικηθεί από αλήθεια. Ό,τι άλλοτε τον προστάτευε θα στραφεί εναντίον του. Η καθαρότητα του ύφους του θα γίνει απόδειξη ψυχρότητας. Η μετρημένη φωνή του θα ηχήσει σαν μακρινός μεταλλικός ήχος πάνω από ερείπια. Η ευπρέπεια της διατύπωσής του θα φανεί τότε ως το τελευταίο καταφύγιο εκείνου που έμαθε να ονομάζει αλλιώς τον πόνο για να μη χρειαστεί ποτέ να λογοδοτήσει σ’ αυτόν. Και δεν θα είναι αυτή η ώρα της ήττας του. Η ήττα του θα έχει έρθει πολύ νωρίτερα. Εκείνο θα είναι η αποκάλυψή της.

Για χρόνια θα ζήσει μέσα σε μια βεβαιότητα που θα τον θρέφει και θα τον ακρωτηριάζει συγχρόνως: ότι η εξουσία είναι τέχνη αποστάσεως, ότι ο άρχων οφείλει να μη λυγίζει, να μη σκύβει πολύ, να μη διασαλεύει το σχήμα της ισχύος του από υπερβολική εγγύτητα προς τον άνθρωπο. Θα πιστέψει ότι αυτή η απόσταση είναι δύναμη, ενώ θα είναι ήδη η πρώτη του πτώση. Θα μάθει να ακούει τον λαό όχι ως φωνή αλλά ως θόρυβο προς διαχείριση· όχι ως πρόσωπο αλλά ως πεδίο εφαρμογής· όχι ως πένθος αλλά ως ενδεχόμενο πολιτικού κόστους. Οι κραυγές θα φτάνουν σ’ αυτόν ήδη καθαρισμένες, περασμένες από σωλήνες διοικητικού λόγου, μεταφρασμένες σε ποσοστά, δείκτες, αντοχές, συσχετισμούς, καμπύλες φθοράς, περιθώρια απορρόφησης της οργής. Και επειδή θα του φτάνουν έτσι, θα νομίζει πως έτσι είναι. Αυτή θα είναι η μεγάλη του τύφλωση: δεν θα παραποιεί απλώς την πραγματικότητα· θα κατοικεί ήδη μέσα στην παραποίησή της.

Θα ονομάζει σταθερότητα εκείνο που για τους άλλους θα είναι μακρά δοκιμασία. Θα ονομάζει μεταρρύθμιση εκείνο που θα χαράζει βαθύτερες ρωγμές στο κοινωνικό σώμα. Θα ονομάζει ευθύνη την πειθαρχημένη απαίτηση να συνεχίσουν οι άλλοι να υπομένουν χωρίς να διαταράσσουν την εικόνα της τάξης. Θα ονομάζει ψυχραιμία την άρνησή του να αφήσει το τραύμα να εισβάλει στην πρόσοψη της εξουσίας του. Και κάθε φορά που θα μιλά έτσι, δεν θα κάνει απλώς πολιτική· θα διαμορφώνει το μέτρο με το οποίο οι άνθρωποι θα διδάσκονται να ανέχονται την ίδια τους τη συντριβή. Θα μαθαίνουν να αμφιβάλλουν για τον πόνο τους. Θα μαθαίνουν να τον θεωρούν υπερβολή, αδυναμία, έλλειψη ωριμότητας, ακατάλληλη συναισθηματικότητα. Θα μαθαίνουν ότι το κράτος ακούει μόνο ό,τι μπορεί να παρουσιαστεί χωρίς κραυγή. Κι έτσι, αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, δεν θα κυβερνά μόνο τις ζωές τους· θα κυβερνά και τη γλώσσα με την οποία θα προσπαθούν να περιγράψουν την απώλειά τους.

Και όμως, θα έρθει ώρα που αυτή η γλώσσα θα σπάσει.

Όχι με πάταγο.

Τα πιο φοβερά πράγματα δεν σπάζουν με πάταγο αλλά με εσωτερική αποσύνθεση. Θα αρχίσουν να επιστρέφουν σε αυτόν όχι πια τα επιχειρήματα, αλλά τα ίχνη. Όχι πια οι δικαιολογίες, αλλά τα αποτελέσματα. Θα βρεθεί, σαν σε όραμα ή σαν σε τελική δίκη του ίδιου του νου, μπροστά σε όλα όσα κάποτε πέρασαν από το χέρι του ως φάκελος, ως σύσταση, ως εισήγηση, ως επιλογή ύφους, ως καθυστέρηση, ως απόκρουση της ευθύνης, ως ψυχρή δήλωση πάνω από ζεστό ακόμη πένθος. Και τότε δεν θα υπάρχει καμία λέξη ικανή να μεσολαβήσει. Δεν θα υπάρχει «αλλά». Δεν θα υπάρχει «οι συνθήκες». Δεν θα υπάρχει «η ιστορία θα κρίνει». Δεν θα υπάρχει «έγιναν και σωστά πράγματα». Θα υπάρχει μόνο η γυμνή αναλογία ανάμεσα στο χέρι που δεν άγγιξε ποτέ άμεσα τη βία και στις ζωές που ωστόσο παραδόθηκαν στη βία αυτού του χεριού μέσω μηχανισμών, παραλείψεων, επιβολών, μετατοπίσεων, περιφρονήσεων.

Τότε θα μάθει εκείνο που δεν ήθελε να μάθει: ότι δεν είναι λιγότερο ένοχος όποιος δεν κρατά ο ίδιος το εργαλείο της βλάβης, όταν κρατά τον μηχανισμό που τη νομιμοποιεί. Θα δει ότι το αληθινό σκάνδαλο της εξουσίας δεν είναι μόνο η πράξη, αλλά η τεχνική αποστάσεως που της επιτρέπει να εμφανίζεται αθώα ενώ παράγει ερείπια. Θα δει ότι η μεγαλύτερη βία του δεν θα ήταν ίσως η άμεση αφαίρεση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο θα υποχρέωνε τους άλλους να ζουν μέσα στην αφαίρεση σαν να είναι λογικό τίμημα της ομαλότητας. Θα δει ότι δεν θα ζητούσε μόνο θυσίες· θα ζητούσε και σιωπή γύρω από τις θυσίες. Δεν θα ζητούσε μόνο υπομονή· θα ζητούσε και ευγνωμοσύνη για την ίδια την επιβολή της υπομονής. Δεν θα ζητούσε μόνο αντοχή· θα ζητούσε να ονομαστεί η αντοχή αρετή, ακόμη και όταν θα ήταν προϊόν εξάντλησης και φόβου.

Θα γονατίσει τότε όχι μπροστά σε εχθρούς, αλλά μπροστά στη σύνθεση των συνεπειών του. Και το γονάτισμά του δεν θα είναι καθαρτήριο. Δεν θα αποκαθιστά κανέναν. Δεν θα επιστρέφει χαμένους χρόνους, δεν θα ανασταίνει εμπιστοσύνες που θρυμματίστηκαν, δεν θα μαλακώνει σπίτια που έμαθαν να ζουν σε κατάσταση μόνιμης στενότητας, δεν θα γιατρεύει σώματα που εκπαιδεύτηκαν να φοβούνται το ίδιο το αύριο. Θα είναι απλώς η στιγμή όπου θα του αφαιρεθεί το τελευταίο προνόμιο του ισχυρού: το δικαίωμα να αγνοεί. Γιατί ως τότε, ακόμη κι όταν θα ξέρει, δεν θα γνωρίζει αληθινά. Η γνώση του θα είναι λειτουργική, χρήσιμη, εργαλειακή. Θα ξέρει για να προλάβει, για να διαχειριστεί, για να ελέγξει το ρήγμα. Τότε μόνο θα μάθει για να καταρρεύσει. Και αυτή θα είναι η αρχή της μετάνοιάς του.

Η μετάνοια αυτή δεν θα είναι δάκρυ μπροστά σε κοινό. Δεν θα είναι η ηθική ευκολία του ανθρώπου που αναγνωρίζει ένα μέρος της ενοχής του για να περισώσει το υπόλοιπο του μύθου του.

Θα είναι η βίαιη διάλυση αυτού του μύθου.

Θα δει ότι δεν υπήρξε ποτέ ο νηφάλιος εγγυητής που φανταζόταν, αλλά ο φορέας ενός ύφους που μετέτρεπε την αλαζονεία σε κρατική μέθοδο. Θα δει ότι η ψυχραιμία του υπήρξε πολλές φορές το πιο εκλεπτυσμένο πρόσωπο της περιφρόνησης. Θα δει ότι η πίστη του στην αποτελεσματικότητα αθώωνε μέσα του έναν βαθύ ηθικό ακρωτηριασμό. Θα δει ότι κάθε φορά που προστάτευε την εικόνα της εξουσίας του, κάποιος άλλος πλήρωνε το τίμημα αυτής της προστασίας με φόβο, με κούραση, με μακρά απελπισία, με εκείνη τη βουβή αίσθηση πως το κράτος δεν θα σε συναντήσει ποτέ ως πρόσωπο παρά μόνο ως στοιχείο προς ταξινόμηση.

Και όταν θα προσπαθήσει, έστω αργά, να ξανασκεφτεί πώς έπρεπε να είχε αρχίσει, δεν θα επιστρέψει στα σχέδια, στους δείκτες, στις εξαγγελίες, στις καμπάνιες, στις μεταρρυθμίσεις. Θα επιστρέψει στο μόνο σημείο που παρέκαμψε εξαρχής: στο πρόσωπο. Εκεί θα αντιληφθεί ότι η πρώτη ηθική υποχρέωση της εξουσίας δεν είναι η αποτελεσματικότητα αλλά η τρωτότητα· η ικανότητα να επιτρέψεις στην ύπαρξη του άλλου να διαρρήξει τη δική σου βεβαιότητα. Θα καταλάβει πολύ αργά ότι η άνεση της εξουσίας είναι το πρώτο σχολείο της βαρβαρότητας, γιατί μαθαίνει τον άνθρωπο να κινεί ζωές χωρίς να τραυματίζεται από αυτές. Θα δει ότι το κράτος δεν γίνεται μόνο τέρας όταν χτυπά· γίνεται τέρας ήδη όταν μιλά με τόση ψυχρότητα ώστε ο χτυπημένος αρχίζει να αμφιβάλλει αν πράγματι χτυπήθηκε.

Αλλά η αλήθεια της Ιστορίας δεν θα είναι ότι θα καταλάβει. Η αλήθεια της θα είναι ότι θα καταλάβει αργά. Κι αυτή η αργοπορία θα είναι η ουσία της πτώσης του. Η γνώση θα έρθει όταν οι λογαριασμοί θα έχουν πληρωθεί από εκείνους που δεν χρωστούσαν. Όταν οι φωνές που έπρεπε να είχε ακούσει θα έχουν ήδη κουραστεί να ζητούν. Όταν οι άνθρωποι θα έχουν μάθει να ζουν μέσα σε μια κοινωνία όπου η δυσπιστία προς την εξουσία δεν θα είναι πια πολιτική στάση αλλά υπαρξιακό ένστικτο. Όταν η εικόνα του δεν θα μπορεί να σωθεί, γιατί αυτό που θα έχει χαθεί δεν θα είναι η εικόνα αλλά η ίδια η δυνατότητα να κυβερνά κανείς χωρίς να συντρίβει το μέτρο των ζωών που κυβερνά. Τότε θα δει ότι στο τέλος δεν μένει ούτε το αξίωμα ούτε οι σύμμαχοι ούτε οι σύμβουλοι ούτε τα επικοινωνιακά τεχνάσματα ούτε οι παρατάξεις ούτε οι μηχανισμοί αναπαραγωγής του κύρους.

Θα μένει μόνο ό,τι έκανε στους ανθρώπους. Ό,τι τους αφαίρεσε. Ό,τι τους ζήτησε να αντέξουν για να μείνει ο ίδιος άθικτος. Ό,τι τους επέβαλε να θεωρήσουν φυσιολογικό ενώ ήταν βαθιά άδικο. Ό,τι σκέπασε με καθαρές λέξεις για να μην ακουστεί ποτέ το αληθινό του όνομα.

Και τότε, αν θα απομείνει μία μόνη λέξη που να του ανήκει, δεν θα είναι καμία από τις λέξεις με τις οποίες θα έντυσε τον εαυτό του όσο κυβερνούσε. Δεν θα είναι ηγέτης. Δεν θα είναι εκσυγχρονιστής. Δεν θα είναι μεταρρυθμιστής. Δεν θα είναι εγγυητής.

Θα είναι μόνο υπεύθυνος.

Και η λέξη αυτή, όταν ειπωθεί αληθινά, δεν θα λυτρώνει.

Θα γονατίζει.

Δεν θα σώζει.

Θα αφαιρεί κάθε τελευταίο κάλυμμα από τον άνθρωπο που κάποτε πίστεψε ότι μπορεί να σταθεί πάνω από έναν λαό χωρίς να λογοδοτήσει μπροστά στο βάθος του πόνου του. Και αυτή ακριβώς θα είναι η κρίση του: ότι θα δει.

Ότι θα δει και δεν θα υπάρχει πια τίποτε να τον προστατεύει από όσα είδε.