Pages

▼

Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026

ΟΡΓΑΝΩΣΕ Η CIA TO ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ; (ΑΡΘΡΟ ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΤΖΗΜΕΡΟΥ)

 


Είναι διαδεδομένη η άποψη ότι τον Παπαδόπουλο τον ανέτρεψε η CIA διότι αρνήθηκε να επιτρέψει στα αεροπλάνα των ΗΠΑ να έχουν την Ελλάδα ως βάση για να συνδράμουν το Ισραήλ που είχε δεχθεί επίθεση από Αίγυπτο και Συρία (πόλεμος του Γιομ Κιπούρ). Και για να βρει πρόσχημα οργάνωσε την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Έχει βάση αυτή η θεωρία;

Λυπάμαι που θα στεναχωρήσω όσους ψάχνουν πάντα έναν ξένο δάχτυλο στα δικά μας λάθη, αλλά η απάντηση είναι ένα καραμπινάτο ΟΧΙ. Τα απόρρητα αμερικανικά αρχεία (State Department και CIA) που αποχαρακτηρίστηκαν και είναι προσβάσιμα στο κοινό και η ιστορική έρευνα δεν αφήνουν καμμιά αμφιβολία.

Η αμερικανική αερογέφυρα ανεφοδιασμού του Ισραήλ (επιχείρηση Nickel Grass) ξεκίνησε στις 14 Οκτωβρίου και ολοκληρώθηκε ουσιαστικά με την κατάπαυση του πυρός στις 25-26 Οκτωβρίου 1973, μολονότι οι αποστολές συνεχίστηκαν μέχρι τις 15 Νοεμβρίου. Όπως προκύπτει από τα απόρρητα τηλεγραφήματα της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα, οι ΗΠΑ δεν ζήτησαν καν επίσημα τη χρήση των βάσεών τους στην Ελλάδα ως ενδιάμεσων σταθμών ανεφοδιασμού, καθώς χρησιμοποιούσαν τις Αζόρες και είχαν αναπτύξει τον στόλο τους στη Μεσόγειο, με ένα αεροπλανοφόρο κάθε 600 μίλια. Η ανατροπή του Παπαδόπουλου, έναν μήνα αργότερα (25 Νοεμβρίου), δεν εξυπηρετούσε κανέναν επιχειρησιακό σκοπό, αφού ο πόλεμος είχε ήδη τελειώσει. Επιπλέον, η ίδια η CIA στις εκθέσεις της αμέσως μετά το πραξικόπημα, χαρακτήριζε το καθεστώς Ιωαννίδη ως πιο εθνικιστικό, δύστροπο και απρόβλεπτο για τα αμερικανικά συμφέροντα σε σχέση με τον Παπαδόπουλο. Κάθε φορά που η CIA οργάνωνε πραξικόπημα σε κάποιο κράτος δορυφόρο των ΗΠΑ, φρόντιζε να τοποθετεί έναν τοπικό ηγέτη που ήλεγχε. Πραξικόπημα που αντικατέστησε έναν συνεργάσιμο με έναν μη συνεργάσιμο, δεν έγινε ποτέ στην ιστορία των ΗΠΑ.

Μα δεν έκαναν δηλώσεις τότε ο Παπαδόπουλος και η κυβέρνηση Μαρκεζίνη υπογραμμίζοντας την ουδετερότητα της Ελλάδας στην αραβοϊσραηλινή σύρραξη; Έκαναν, αλλά «για τα μάτια». Ήδη τα αραβικά κράτη είχαν αποφασίσει εμπάργκο πετρελαίου για να βοηθήσουν την Αίγυπτο και την Συρία, η Ελλάδα είχε καλές σχέσεις με τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες της Αραβίας και προσπαθούσε να αποφύγει ή να ελαχιστοποιήσει τις επιπτώσεις από αυτό που έγινε αργότερα γνωστό ως η πετρελαϊκή κρίση του 1973. Όμως κανένας Έλληνας πρωθυπουργός δεν είναι τόσο αυτοκτονικά ανόητος που θα πάει κόντρα στις επιθυμίες των ΗΠΑ και μάλιστα εν μέσω μιας τόσο σοβαρής κρίσης όπως ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ, που λίγο έλειψε να εξελιχθεί σε πυρηνικό. Η ελληνική πλευρά βοηθούσε τις ΗΠΑ παρασκηνιακά κάνοντας «τα στραβά μάτια» σε διευκολύνσεις, υπερπτήσεις, επικοινωνίες και κινήσεις του 6ου Στόλου. Γι’ αυτό οι Αμερικανοί αξιωματούχοι σημείωναν την «κατανόηση» που έδειχναν οι Έλληνες. Άρα δεν υπήρξε κάποια σφοδρή αντίθεση ή ρήξη στις σχέσεις Παπαδόπουλου - ΗΠΑ, που να δικαιολογεί τιμωρητική ανατροπή και μάλιστα κατόπιν εορτής.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν το αποκορύφωμα ενός κλιμακούμενου αλλά ανοργάνωτου και «πολυεστιακού» αντιδικτατορικού κινήματος που είχε ξεκινήσει μήνες πριν, πολύ πριν ξεσπάσει ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή. Ξεκίνησε με την κατάληψη της Νομικής τον Φεβρουάριο του 1973 (που έληξε ειρηνικά) συνεχίστηκε με την δεύτερη κατάληψη της Νομικής τον Μάρτιο του 1973 (που κατέληξε σε αστυνομική επέμβαση) και συνεχίστηκε με το κίνημα του Ναυτικού και την πλεύση του αντιτορπιλικού "Βέλος" στην Ιταλία, (Μάιος 1973) όπου κυβερνήτης (Νίκος Παππάς) και πλήρωμα ζήτησαν πολιτικό άσυλο καταγγέλλοντας τη χούντα.

Όλα αυτά, αρκετούς μήνες πριν την αιφνιδιαστική επίθεση των Αράβων στο Ισραήλ τη μέρα της γιορτής του Γιομ Κιπούρ στις 6 Οκτωβρίου 1973.

Η ανατροπή του Παπαδόπουλου ήταν αποτέλεσμα εσωτερικής σύγκρουσης στους κόλπους των πραξικοπηματιών, η οποία σοβούσε από το 1972. Ο Παπαδόπουλος είχε αυτονομηθεί από τους παλιούς του συνεργάτες και δρομολογούσε επιστροφή στον κοινοβουλευτισμό. Κατάργησε τη βασιλεία, ανέλαβε την Προεδρία της Δημοκρατίας και διόρισε την πολιτική κυβέρνηση Μαρκεζίνη με ορίζοντα ελεγχόμενες εκλογές, που είχαν εξαγγελθεί για τις 10 Φεβρουαρίου 1974.

Οι σκληροπυρηνικοί αξιωματικοί γύρω από τον Ιωαννίδη θεώρησαν ότι ο Παπαδόπουλος «πρόδωσε» την επανάσταση της 21ης Απριλίου, παραδίδοντας σταδιακά την εξουσία στους παλιούς πολιτικούς και επιτρέποντας την αναζωπύρωση του κομμουνισμού. Ο Ιωαννίδης όντως εκμεταλλεύτηκε τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και πιθανότατα άφησε την κατάσταση να εκτραχυνθεί ώστε να φανεί ότι το «πείραμα φιλελευθεροποίησης» Παπαδόπουλου-Μαρκεζίνη απέτυχε και οδήγησε στο χάος.

Αυτό αποδεικνύεται από τη διαχείριση της εξέγερσης. Οι επιχειρήσεις καταστολής ήταν αλλοπρόσαλλες. Τυπικά, κουμάντο έκανε ο Παπαδόπουλος, αλλά ουσιαστικά ο Ιωαννίδης. Η πολιτική κυβέρνηση Μαρκεζίνη ήταν εκτός παιχνιδιού καθώς δεν είχε κανέναν έλεγχο επί των Σωμάτων Ασφαλείας και του Στρατού, αρμοδιότητες που είχε κρατήσει αποκλειστικά για τον εαυτό του ο Παπαδόπουλος, ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Τις πρώτες ημέρες (14–16 Νοεμβρίου), την ευθύνη είχε η Αστυνομία Πόλεων. Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, με απόφαση του Παπαδόπουλου (που παρακολουθούσε τις εξελίξεις από το Λαγονήσι και στη συνέχεια από το Πεντάγωνο), αποφασίστηκε η επέμβαση του Στρατού και η κήρυξη στρατιωτικού νόμου. Τη στρατιωτική επιχείρηση εκκένωσης του Πολυτεχνείου διηύθυνε ο αρχηγός Ενόπλων Δυνάμεων στρατηγός Ζαγοριανάκος, με εκτελεστικό αρχηγό τον επικεφαλής των τεθωρακισμένων, ταξίαρχο Ντερτιλή. (Ο Ντερτιλής προσχώρησε αμέσως μετά στον Ιωαννίδη). Ο Ιωαννίδης, ως διοικητής της ΕΣΑ, δεν είχε την επίσημη διοίκηση του τανκ που έριξε την πύλη, αλλά είχε αναπτύξει δικά του τμήματα (ΕΣΑ, ΛΟΚ και παρακρατικούς ασφαλίτες με πολιτικά) περιμετρικά του κέντρου της Αθήνας, εξυπηρετώντας τη δική του ατζέντα, που ήθελε οπωσδήποτε αίμα.

Γιατί δεν υπήρξαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο, αλλά δεκάδες έξω από αυτό; Διότι ο Παπαδόπουλος και η ηγεσία του Στρατού γνώριζαν ότι μια αιματοχυσία με νεκρούς φοιτητές μπροστά στις κάμερες των ξένων ανταποκριτών μέσα στον πανεπιστημιακό χώρο θα κατέστρεφε οριστικά το «πείραμα φιλελευθεροποίησης» και τις εκλογές του 1974. Γι' αυτό δόθηκε αυστηρή εντολή στα πληρώματα των αρμάτων και στους πεζικάριους να εισβάλουν, να διαλύσουν τη συγκέντρωση και να συλλάβουν τους φοιτητές χωρίς να ανοίξουν πυρ εντός του χώρου, εντολή που τηρήθηκε σχολαστικά. Έτσι κανένας νεκρός δεν καταγράφηκε μέσα στο Πολυτεχνείο. Όμως οι άνθρωποι του Ιωαννίδη πυροβολούσαν στο ψαχνό. Ελεύθεροι σκοπευτές σε ταράτσες κτηρίων (του ΟΤΕ, του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως και γύρω πολυκατοικιών) χτυπούσαν διαδηλωτές, διερχόμενα αυτοκίνητα, ακόμη και πολίτες που κοιτούσαν από τα μπαλκόνια τους ή έτυχε να περνούν από μπροστά τους.

Ήταν σκόπιμη προβοκάτσια για να ανατραπεί ο Παπαδόπουλος; Οι ιστορικοί (Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, Θάνος Βερέμης, Νίκος Αλιβιζάτος) συγκλίνουν στο ότι υπήρξε συνειδητή εκμετάλλευση και πιθανότατα υποδαύλιση της κρίσης από την ομάδα Ιωαννίδη, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι η εξέγερση ήταν «κατασκευασμένη». Στην αρχή υπήρξε εσκεμμένη αδράνεια. Όταν ξεκίνησε η κατάληψη την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου, οι δυνάμεις ασφαλείας που ήλεγχε ο μηχανισμός Ιωαννίδη (ΕΣΑ και ΚΥΠ) δεν παρενέβησαν για να την εμποδίσουν στην αρχή της, παρότι μπορούσαν εύκολα να το κάνουν. Στόχος ήταν να διογκωθεί η κινητοποίηση ώστε να εκτεθεί ο Μαρκεζίνης και να φανεί ότι η «φιλελευθεροποίηση» του Παπαδόπουλου οδηγούσε τη χώρα στην αναρχία. Την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου, καθώς οι διαδηλώσεις εξαπλώνονταν σε όλο το κέντρο, η χρήση πραγματικών πυρών από ελεύθερους σκοπευτές και ομάδες με πολιτικά δεν είχε καμία στρατιωτική ή επιχειρησιακή λογική. Αντιθέτως, εξαγρίωνε τον κόσμο και καθιστούσε αδύνατη οποιαδήποτε πολιτική εκτόνωση. Για τους σκληροπυρηνικούς αξιωματικούς γύρω από τον Ιωαννίδη, το χάος στους δρόμους και η ανάγκη επέμβασης του Στρατού ήταν το ιδανικό επιχείρημα για να πείσουν τους διοικητές των μονάδων ότι ο Παπαδόπουλος είχε χάσει τον έλεγχο και ότι έπρεπε να ανατραπεί - όπως και έγινε 8 ημέρες αργότερα.

Παρ' όλα αυτά, ο Παπαδόπουλος φέρει πλήρη ευθύνη για τη βίαιη καταστολή. Από τη στιγμή που διέταξε την κάθοδο των τανκς και την επιβολή στρατιωτικού νόμου το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, έδωσε το πράσινο φως για μια στρατιωτική επιχείρηση πολέμου στο κέντρο μιας άοπλης πόλης. Ουσιαστικά έστρωσε ο ίδιος το χαλί στους ανθρώπους που τον ανέτρεψαν. Ματωμένο χαλί, από το αίμα 24 τουλάχιστον νεκρών. Δεν επρόκειτο δηλαδή για μια «σκηνοθετημένη» εξέγερση από τον Ιωαννίδη. Η οργή των φοιτητών και των πολιτών ήταν αυθεντική, αλλά ο μηχανισμός του Ιωαννίδη άφησε την κατάσταση να γιγαντωθεί και συνέβαλε στη βίαιη κλιμάκωσή της, μετατρέποντάς την στο τέλειο πρόσχημα για να τελειώσει το «πείραμα Μαρκεζίνη» και να καταλάβει την εξουσία.

Η εικόνα μιας παντοδύναμης CIA που «έλυνε και έδενε» στην Ελλάδα της επταετίας είναι σε μεγάλο βαθμό υπερεκτιμημένη. Η πραγματικότητα που προκύπτει από τα αμερικανικά αρχεία δείχνει μια σχέση αμοιβαίας εξάρτησης, καχυποψίας και συχνά αδυναμίας ελέγχου των Ελλήνων στρατιωτικών. Οι Απριλιανοί δεν ήταν «μαριονέτες» που εκτελούσαν εντολές, αλλά μια κλειστή, συνωμοτική ομάδα που κατέλαβε την εξουσία αιφνιδιάζοντας και τις ίδιες τις ΗΠΑ που περίμεναν (και καλόβλεπαν) πραξικόπημα των στρατηγών, όχι των συνταγματαρχών.

Ο Ιωαννίδης, επικεφαλής της ΕΣΑ, ήταν μεν αντικομμουνιστής αλλά καχύπτοπτος προς τους Αμερικανούς και αντιδυτικός εθνικιστής, ένας Χρυσαυγίτης της εποχής, που απέφευγε συστηματικά τις επαφές με Αμερικανούς διπλωμάτες. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι την κρίση της Κύπρου, σχεδόν κανείς στην αμερικανική πρεσβεία δεν είχε προσωπική επαφή μαζί του. Το φθινόπωρο του 1973, ο Αμερικανός πρέσβης Χένρι Τάσκα και ο σταθμάρχης της CIA διατηρούσαν επαφές κυρίως με το περιβάλλον του Παπαδόπουλου. Δεν είχαν διείσδυση στον στενό πυρήνα των νεαρών χαμηλόβαθμων αξιωματικών του Ιωαννίδη, γι' αυτό και το πραξικόπημα της 25ης Νοεμβρίου τούς κατέλαβε εξαπίνης, παρόλο που υπήρχαν φήμες ότι κάτι ετοιμάζεται.

Επιπλέον, εκείνη την εποχή (Οκτώβριος & Νοέμβριος του 1973), η κυβέρνηση Νίξον και ο Χένρι Κίσινγκερ είχαν άλλες πολύ πιο σημαντικές έγνοιες: την παραίτηση του αντιπροέδρου Σπύρου Άγκνιου (ελληνικής καταγωγής και στενού φίλου της Χούντας) μετά από σκάνδαλο δωροδοκίας και φοροδιαφυγής, τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή και το μέγα σκάνδαλο Watergate, το οποίο οδήγησε στην παραίτηση του Νίξον. Η Ελλάδα ήταν χαμηλά στην ατζέντα τους.

Άλλωστε οι Αμερικάνοι είχαν εγκρίνει το «πείραμα Μαρκεζίνη» και τις εκλογές του 1974 και μάλιστα πίεζαν επίμονα τον Παπαδόπουλο επί χρόνια, για να το κάνει. Η δικτατορία αποτελούσε τεράστιο πολιτικό βάρος για τις ΗΠΑ. Το αμερικανικό Κογκρέσο, ο Τύπος και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι (που είχαν εκδιώξει την Ελλάδα από το Συμβούλιο της Ευρώπης) ασκούσαν ασφυκτική πίεση στον Λευκό Οίκο να σταματήσει τη στρατιωτική βοήθεια προς ένα αυταρχικό καθεστώς. Οι Αμερικάνοι δεν ήθελαν μια ανεξέλεγκτη επιστροφή στη δημοκρατία (φοβούμενοι ριζοσπαστικοποίηση και άνοδο της Αριστεράς ή του Ανδρέα Παπανδρέου), αλλά μια «κατευθυνόμενη δημοκρατία» στα πρότυπα της Τουρκίας εκείνης της εποχής: έναν ισχυρό Πρόεδρο (Παπαδόπουλος) που θα ήλεγχε τον Στρατό και την εξωτερική πολιτική, και ένα κοινοβούλιο με «υπεύθυνους» πολιτικούς (Μαρκεζίνης) που θα έντυνε το καθεστώς με δημοκρατικό μανδύα και θα καταλάγιαζε της αντιδράσεις των Ευρωπαίων.

Όταν ο Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο και ακύρωσε τις εκλογές της 10ης Φεβρουαρίου 1974, η Ουάσιγκτον δυσαρεστήθηκε έντονα, καθώς κατέρρευσε το σχέδιο εξόδου από την απομόνωση. Παρ' όλα αυτά, ο Κίσινγκερ ακολούθησε την πάγια τακτική του κυνικού ρεαλισμού: αφού δεν μπόρεσε να το αποτρέψει, αποδέχτηκε το τετελεσμένο για να μη διαταραχθεί η λειτουργία των αμερικανικών βάσεων στην Ελλάδα.

Με απλά λόγια, οι ΗΠΑ εγκλώβισαν τον εαυτό τους στη λογική «μην πειράζετε τη σταθερότητα στην Ελλάδα». Όταν κατάλαβαν ότι ο Ιωαννίδης ήταν ανεξέλεγκτος, και τελικά οδήγησε στην καταστροφή της Κύπρου τον Ιούλιο του 1974, ήταν πλέον αργά.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου