ΠΕΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙΠΟΤΑ

 

Του Αλκιβιάδη Κεφαλά*

Την ώρα που η Ευρώπη συνειδητοποιεί ότι αποδυναμώνεται γεωπολιτικά, επιχειρεί να κατασκευάσει αυτό που επί δεκαετίες πολέμησε. Έναν «ευρωπαϊκό πατριωτισμό» χωρίς πατρίδα, χωρίς κοινή μνήμη, χωρίς αφήγηση, χωρίς συνέχεια, χωρίς παιδεία, χωρίς κοινές πολιτισμικές ρίζες. Το μήνυμα των γραφειοκρατών των Βρυξελλών είναι σαφές. Οι νέοι θα υπερασπιστούν τις «ευρωπαϊκές αξίες» με τη ζωή τους.

Όμως, η κοινωνία που καλούνται να υπερασπιστούν είναι η ίδια κοινωνία που αδυνατεί να επιβιώσει. Μια κοινωνία ληστρικής φορολόγησης, κανονιστικής ασφυξίας, επισφαλούς εργασίας, πολιτισμικής ενοχής και θεσμικής ατιμωρησίας. Μια διπολική κοινωνία, όπου στον έναν πόλο βρίσκεται η γραφειοκρατία των Βρυξελλών, οι πολιτικοί και η ελίτ, και στον άλλον οι φορολογούμενοι. Μια κοινωνία όπου το Mohammad αναδεικνύεται ως το κυρίαρχο όνομα των νεογνών στην Αγγλία. Μια πολιτική δομή όπου η Ευρώπη διαθέτει εκατοντάδες απαγορευμένες ζώνες και ανεξέλεγκτες περιοχές.

Η ερώτηση, λοιπόν, είναι αναπόφευκτη. Τι ακριβώς καλούνται οι Ευρωπαίοι να υπερασπιστούν;

Η απάντηση που προσφέρεται είναι αόριστη. Οι «αξίες».

Όμως, οι αξίες, όταν αποσπώνται από την Ιστορία, μετατρέπονται σε ηθικολογικά συνθήματα που γεννούν μόνο κυνισμό. Εδώ βρίσκεται ο βαθύτερος πυρήνας του προβλήματος. Η Ευρώπη επέλεξε συνειδητά να πορευθεί αποκομμένη από τη μνήμη. Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου υιοθετήθηκε η ρήξη με το παρελθόν. Η ιστορία θεωρήθηκε επικίνδυνη. Οι ταυτότητες ύποπτες και για αυτό αντικαθίστανται από το Ισλάμ. Οι ρίζες πρόβλημα. Στη θέση τους μπήκαν κανόνες, διαδικασίες και δείκτες συμμόρφωσης. Ένα τεράστιο, άψυχο τεχνοκρατικό οικοδόμημα.

Αυτή η λήθη είναι συνειδητή πολιτική επιλογή, με την πιο χαρακτηριστική της έκφραση την απαξίωση των κλασικών σπουδών, που ποτέ δεν υπήρξαν μόνο ένα γνωστικό αντικείμενο. Υπήρξαν η μήτρα της ευρωπαϊκής αυτοσυνείδησης. Η τραγωδία δίδασκε την ύβρη και τα όρια της εξουσίας. Η Ιστορία την άνοδο και την πτώση των ισχυρών. Η φιλοσοφία όπλιζε τον άνθρωπο με κριτική σκέψη. Η ρητορική τον μάθαινε να επιχειρηματολογεί και να υπερασπίζεται. Όλα αυτά, όμως, δεν παράγουν υπακοή, παράγουν αμφισβήτηση και γι’ αυτό κρίθηκαν επικίνδυνα.

Στη θέση τους προωθήθηκε μια εκπαίδευση ρηχών δεξιοτήτων, παραγωγικότητα χωρίς νόημα, τεχνογνωσία χωρίς ηθικό ορίζοντα. Ένας άνθρωπος λειτουργικός, προσαρμόσιμος, δειλός, υπάκουος σε κάθε μορφή εξουσίας.

Και εδώ εμφανίζεται το κενό. Όταν αφαιρείς από μια κοινωνία τη μνήμη, ο χώρος δεν μένει ουδέτερος. Το κενό δεν γεμίζει με ορθολογισμό, γεμίζει με το ιδεολογικό τίποτα. Όχι επειδή οι άνθρωποι έγιναν ξαφνικά ανόητοι, αλλά επειδή είναι στη φύση τους να αναζητούν νόημα και ταυτότητα. Όταν η επίσημη κουλτούρα προσφέρει μόνο κανονισμούς και φόρους, οι πολίτες αμύνονται με απάθεια.

Η Ευρώπη φοβήθηκε την Ιστορία της και τελικά βρέθηκε απροστάτευτη απέναντι στην επιστροφή της. Όπως προειδοποιούσε η Hannah Arendt, μια κοινωνία που κόβει τη συνέχεια με το παρελθόν χάνει την ικανότητα κρίσης. Και τότε η πολιτική μετατρέπεται σε απλή είσπραξη φόρων, ενώ η υλική και ιδεολογική βία επιστρέφει χωρίς αντίβαρο.

Σήμερα η απόπειρα δημιουργίας «ευρωπαϊκού πατριωτισμού» μοιάζει με μια απέλπιδα προσπάθεια αναπλήρωσης της νομιμοποίησης. Ζητά θυσία χωρίς αφήγηση, πίστη χωρίς μνήμη, ενότητα χωρίς κοινή ιστορία. Ζητά από μια γενιά να υπερασπιστεί κάτι που δεν της ανήκει, επειδή ποτέ δεν της παραδόθηκε.

Η Ιστορία έχει ήδη διδάξει το αποτέλεσμα παρόμοιων πειραμάτων. Οι πολιτισμοί δεν καταρρέουν όταν δέχονται πίεση απέξω. Καταρρέουν όταν αδειάζουν από μέσα. Όταν ξεχνούν την ύπαρξή τους.

Χωρίς επανασύνδεση με την κλασική παιδεία και τη μνήμη, όχι ως νοσταλγία, αλλά ως ζωντανό εργαλείο κρίσης, κάθε λόγος περί «ευρωπαϊκών αξιών» θα παραμένει κενή ρητορική χωρίς ψυχή και ουσία.

Και κάθε κάλεσμα σε θυσία θα ακούγεται βαθύτατα άδικο επειδή κανείς δεν πεθαίνει για φόρους και κανονισμούς.

Οι άνθρωποι πεθαίνουν και ζουν μόνο για όσα θυμούνται και για αυτά που θεωρούν δικά τους.

*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών